Teksten die elkaar lijken tegen te spreken vragen niet om paniek, maar om zorgvuldig lezen. De Bijbel is geschreven in verschillende tijden, genres en situaties, en context helpt je te zien wat een tekst werkelijk zegt en hoe zij past in het grotere verhaal van God. De sleutel tot dat verhaal is altijd Jezus.
Stel, je zit ’s avonds met je Bijbel op schoot en leest Psalm 139, die prachtige psalm over hoe God je in de moederschoot geweven heeft. Je geniet. En dan struikel je halverwege over David die zijn vijanden haat “met een volkomen haat”. Dezelfde David die twee verzen later bidt of God zijn hart wil doorgronden. Je legt je Bijbel weg en denkt: hoe kan dat in één psalm staan? En hoe rijm ik dat met Jezus, die zegt dat ik mijn vijanden moet liefhebben?
Misschien ken je die schok. Je leest trouw je Bijbel en ineens botst er iets. Geloof zonder werken is dood, zegt Jakobus. Rechtvaardiging door geloof alleen, zegt Paulus. Wie niet tegen ons is, is voor ons, zegt Jezus bij Markus. Wie niet met Mij is, is tegen Mij, zegt dezelfde Jezus bij Mattheüs. Niemand heeft ooit God gezien, schrijft Johannes. Mozes sprak met God van aangezicht tot aangezicht, staat in Exodus. En dan begint het te knagen: als dit niet klopt, wat klopt er dan nog wel?
Eerst dit: ontspan
De Bijbel is niet bang voor jouw vragen. God heeft een boek gegeven dat zichzelf blootgeeft, met rauwe gebeden, moeilijke wetten en vier evangelisten die niet precies hetzelfde vertellen. Als God een gladgestreken foldertje had gewild, had Hij dat kunnen laten schrijven. Hij koos voor een bibliotheek van 66 boeken, geschreven door herders, koningen, vissers en een belastingontvanger, verspreid over meer dan duizend jaar. Wie dat leest als één lange tweet, gaat struikelen. Wie dat leest als het verhaal van God met mensen, gaat ontdekken.
Paulus zegt over dat boek:
“Heel de Schrift is door God ingegeven en is nuttig om daarmee te onderwijzen, te weerleggen, te verbeteren en op te voeden in de rechtvaardigheid,”
2 Timotheüs 3:16 (HSV)
Heel de Schrift. Ook de stukken die je liever overslaat. Maar let op wat er bij staat: nuttig om te onderwijzen, te weerleggen, te verbeteren. Dat veronderstelt dat je ermee aan het werk gaat. Dezelfde Paulus roept Timotheüs op om het Woord van de waarheid “recht te snijden” (2 Timotheüs 2:15). Recht snijden is vakwerk. Je snijdt niet met je ogen dicht.
Vijf vragen die je altijd kunt stellen
Zorgvuldig lezen is geen geheime kunst voor theologen. Het zijn vijf eenvoudige vragen die je aan elke tekst kunt stellen. Wat staat er precies? Wat bedoelde de schrijver in zijn tijd? Wat betekende dit voor de eerste lezers? Wat is de tijdloze waarheid erin? En wat betekent dit voor ons nu? Wie deze vijf vragen eerlijk stelt, ziet de meeste tegenstrijdigheden oplossen als sneeuw in de zon.
Neem Jakobus en Paulus. Jakobus schrijft:
“Want zoals het lichaam zonder geest dood is, zo is ook het geloof zonder de werken dood.”
Jakobus 2:26 (HSV)
En Paulus schrijft:
“Wij komen dus tot de slotsom dat de mens door het geloof gerechtvaardigd wordt zonder werken van de wet.”
Romeinen 3:28 (HSV)
Tegenspraak? Alleen als je de context negeert. Paulus schrijft tegen mensen die dachten dat ze hun redding konden verdienen met de wet. Jakobus schrijft tegen mensen die dachten dat een papieren geloof genoeg was en ondertussen hun arme broeder lieten verhongeren. De een zegt: je wordt niet gered door werken. De ander zegt: echt geloof brengt werken voort. Dat zijn geen tegenstanders, dat zijn twee dokters die verschillende ziektes behandelen. Wortel en vrucht. Wie ze tegen elkaar uitspeelt, heeft geen van beiden begrepen.
Of neem Jezus Zelf. “Wie niet tegen ons is, die is voor ons” (Markus 9:40) gaat over iemand die in Jezus’ naam demonen uitdreef zonder bij de groep van de discipelen te horen. “Wie niet met Mij is, die is tegen Mij” (Mattheüs 12:30) gaat over farizeeën die Jezus’ werk aan de duivel toeschreven. Het ene is een waarschuwing tegen kerkelijk clubjesdenken. Het andere is een waarschuwing tegen neutraliteit tegenover Jezus. Twee situaties, twee uitspraken, één Heer. Geen tegenstelling, maar nuance.
Jezus is de sleutel
Dit is het hart van de zaak. De Bijbel is geen verzameling losse uitspraken met gelijk gewicht. Het is een verhaal met een richting, en die richting heet Jezus. Hij zei het Zelf tegen de schriftgeleerden:
“U onderzoekt de Schriften, want u denkt daardoor eeuwig leven te hebben, en die zijn het die van Mij getuigen.”
Johannes 5:39 (HSV)
Ze kenden elk vers uit hun hoofd en misten Hem. Dat kan ons ook gebeuren. Daarom lees ik het Oude Testament altijd door de bril van het Nieuwe. De wetten van Israël gaven orde en bescherming in een harde wereld, maar ze waren tijdelijk, onderweg naar Christus. Oordelen over vijanden hoorden bij de trouw van het oude verbond, maar Jezus leert ons vijanden lief te hebben en te zegenen wie ons vervolgen (Mattheüs 5:44). Dat is geen tegenspraak in God. Dat is voortgang in de openbaring. God heeft eerst gesproken door de profeten, en daarna door de Zoon (Hebreeën 1:1-2). Het Oude Testament stelt de vraag, het Nieuwe geeft het antwoord in een Persoon.
Zo valt ook Psalm 139 op zijn plek. Davids “volkomen haat” is de rauwe taal van een man die radicaal loyaal wil zijn aan God, in een cultuur waar vijandschap tegen Gods vijanden een vorm van trouw was. En dan komt het mooiste: hij eindigt niet met haat, maar met een gebed om onderzoek:
“Doorgrond mij, o God, en ken mijn hart, beproef mij en ken mijn gedachten. Zie of er bij mij een schadelijke weg is en leid mij op de eeuwige weg.”
Psalm 139:23-24 (HSV)
Juist die rauwe emotie mag in gebed ruimte krijgen, én ze wordt onder Gods licht gelegd. Dat is geen tegenstrijdigheid, dat is eerlijkheid. Gods hart is liefdevol en rechtvaardig, Hij roept niet op tot haat maar tot toewijding en een rein hart. En in Jezus zien we hoe dat er uitziet.
Nederig, maar niet bang
Ik wil eerlijk zijn: sommige teksten blijven moeilijk. Wetten over oorlog en huwelijk in het Oude Testament, Paulus die vrouwen in Korinthe oproept te zwijgen terwijl hij drie hoofdstukken eerder aanneemt dat ze bidden en profeteren. Daar helpt geen snelle truc. Daar helpt de context van cultuur en orde in de eredienst, de hele Schrift, het karakter van God, en Jezus als sleutel. En daar helpt nederigheid. Niet de nederigheid die zegt “we kunnen het toch niet weten”, maar de nederigheid die zegt “ik blijf graven, want ik geloof dat God spreekt”.
De gelovigen in Berea kregen een compliment dat ik iedereen gun:
“En dezen waren edeler van gezindheid dan die in Thessalonica, want zij ontvingen het Woord met grote bereidwilligheid en onderzochten dagelijks de Schriften om te zien of die dingen zo waren.”
Handelingen 17:11 (HSV)
Bereidwillig én onderzoekend. Dat is de houding. Niet slikken, niet spugen, maar kauwen.
Heel praktisch: lees nooit één vers los. Lees het hoofdstuk ervoor en erna. Vraag je af aan wie de brief geschreven is en waarom. Leg de tekst naast wat Jezus zei en deed. Praat erover met andere gelovigen, want de Geest heeft het Woord aan een gemeenschap gegeven, niet aan eenlingen. En verwacht dat God spreekt, ook door de teksten die schuren. Vaak schuurt het precies daar waar Hij iets in jou wil rechtzetten.
Eén stap voor vandaag: pak die ene tekst die je al jaren stoort. Stel er de vijf vragen aan, met een open Bijbel en een leeg blad. Schrijf op wat je ontdekt, en schrijf ook op wat nog open blijft. Beide zijn kostbaar.
Heer, ik dank U voor Uw Woord, ook voor de stukken die ik nog niet begrijp. Geef mij een bereidwillig hart en een onderzoekende geest. Laat mij Jezus zien op elke bladzijde, en gebruik juist de teksten die schuren om mij dichter bij Uw hart te brengen.
De Bijbel spreekt zichzelf niet tegen… hij spreekt jou tegen, en dat is precies waarvoor hij gegeven is.
Veelgestelde vragen
Spreekt de Bijbel zichzelf tegen?
Nee. De Bijbel bevat wel spanningen tussen teksten uit verschillende tijden, genres en situaties. Wie de context, de bedoeling van de schrijver en het grote verhaal van de Bijbel meeneemt, ziet dat die teksten elkaar aanvullen in plaats van tegenspreken.
Hoe ga ik om met geweld en harde wetten in het Oude Testament?
Lees ze binnen het oude verbond: tijdelijke ordening en bescherming voor Israël in een harde wereld. Leg ze vervolgens naast het karakter van God zoals Jezus dat laat zien. Hij is de volle openbaring van wie God is, en alles daarvoor wijst naar Hem toe.
Moet ik de Bijbel letterlijk lezen?
Je leest de Bijbel zoals de tekst zelf gelezen wil worden. Geschiedenis lees je als geschiedenis, poëzie als poëzie, gelijkenissen als gelijkenissen en profetie als profetie. Letterlijk lezen betekent niet alles plat lezen, maar serieus nemen wat de schrijver bedoelde.
Verder lezen
Lees ook: Hoe kan ik Gods stem verstaan? en Hoe kan ik groeien in geloof?
Wil je leren de Bijbel grondig en met vreugde te lezen? Bekijk de parttime opleiding: parttime opleiding of de fulltime opleiding: fulltime opleiding
Vragen over de school? Kijk bij de veelgestelde vragen: veelgestelde vragen over de school
